Binevsa, B., 2006.  Traces, le peuple du paon (documentaire). Brussel: Michigan films.
http://www.youtube.com/watch?v=80QQfoRecRQ onder de naam documentary on the yezidi religion.
De documentaire is ook te verkrijgen bij het Koerdisch Instituut in Brussel: www.kurdishinstitute.be.

Bêrîvan Binevsa is een jonge, Koerdische regisseuse, geboren in Istanbul 1. In 1997 komt ze als politiek vluchteling naar België. Ze gaat film studeren aan het INRACI waar ze de kortfilm La mélodie du petit château maakt, die enkele prijzen wint. In 2006 maakt ze de documentaire Traces, le peuple du paon, die hier aan bod komt. Berivan is ook actief voor het Koerdisch Instituut in Brussel 2.

berivan

Hoewel de meeste Koerden Sunni of Alevi zijn, zijn er ook een heel aantal Yezidische Koerden 3.  Misschien had u daar, net als ik, nog nooit van gehoord: een goede reden om deze documentaire te bekijken en om deze post te lezen!

In Traces, le people du paon, gaat Bêrîvan Binevsa de Yezidische Koerden in Armenië bezoeken. Ze wil meer weten over deze etnische groep die de laatste vertegenwoordigers zijn van een van de oudste godsdiensten van Mesopotamië.

De Yezidi zijn met een ongeveer een half miljoen (maar gezien ze erg discreet zijn over hun religie, blijft dit aantal een gok), waarvan ongeveer de helft in Irak (in de buurt van Mosul) woont. Een 60 000-tal woont in Duitsland, 40 000 in Armenië en ongeveer 30 000 in Rusland. Sinds 1990 proberen steeds meer Yezidi naar West-Europa of Rusland te emigreren waar ze vaak hun gebruiken verliezen. De Yezidische gemeenschap wordt zo steeds kleiner.

De meesten Yezidi spreken Koerdisch (Kurmanji) en hun culturele gewoonten zijn herkenbaar Koerdisch. Ze worden dan ook door velen (o.a. door Binevsa) tot de Koerden gerekend.

Toch zijn de Yezidi outcasts. Al tijdens de 19de eeuw deed de druk van Ottomaanse, islamitische  volkeren hen voor ballingschap kiezen (vooral in de Sovjet-Unie, waar zij hun tradities wel mochten behouden) en ook binnen de Koerdische gemeenschap zijn de Yezidi niet populair 4. Hoewel enerzijds heel wat Yezidi zichzelf geen Koerden beschouwen 5, zijn anderzijds de Yezidi voor vele moslim-Koerden ook geen Koerden. Het probleem ligt voor de islamitische Koerden vooral bij het feit dat de Yezidi de duivel zouden aanbidden… Inderdaad… dit verdient wat meer uitleg!

De Yezidisme is zeer syncretisch en verenigt elementen van (Soefi-)Islam, Perzische (zeker Zoroastrianisme) en traditionele godsdiensten. Volgens de Yezidi werd de wereld geschapen door god en wordt ze nu geleid door 7 aartsengelen. De belangrijkste is Melek Tawus, de Pauw-engel en bij hem ligt ook de reden voor de slechte reputatie van de Yezidi. Voor de moslims is deze figuur namelijk ook gekend als Shaytan: de duivel.
Het ontstaansverhaal van Melek Tawus is in beide religies vrij gelijklopend in de zin dat god de engelen had geschapen en nadien Adam, waarna hij de engelen vroeg voor Adam te knielen. Melek Tawus weigerde. Voor de moslims verloor hij door deze keuze de genade van god, werd een gevallen engel en later de duivel. Voor de Yezidi daarentegen, was deze vraag een test van god en is Melek Tawus glansrijk geslaagd. Daarom is hij juist de leider van de aartsengelen en gods afgezant op aarde geworden.  Hij wordt voorgesteld als een pauw. Vandaar: het volk van de pauw.

Toch zien de moslims deze Melek Tawus-volgelingen als duivelaanbidders. Hierdoor werden zij doorheen de eeuwen zwaar onderdrukt en hard aangepakt door hun islamitische buren. Vooral tijdens het Ottomaanse rijk van de 18de en de eerste helft van de 19de eeuw werd de gemeenschap bijna uitgeroeid door de Ottomaanse Turken en de Moslim Koerden.
Bedoeling van de vervolging was het verplicht bekeren tot de Sunni Islam van het Turks Ottomaanse rijk. Binevsa laat verschillende oudere Yezidi aan het woord die nog veel slechte associaties met de islamitische Koerden en de Ottomaanse heersers hebben.

Door de intolerantie binnen het Ottomaanse rijk vluchten veel Yezidi aan het begin van de 19de eeuw naar Armenië. Maar na het uiteenvallen van de Sovjet Unie (na 1990) en het stijgende nationalisme dat volgde, voelen ze zich meer dan ooit heimatslos. Deze problematiek komt uitgebreid aan bod in deze documentaire. Sommige geïnterviewden beschouwen het tot nu toe onbestaande (er wordt gesproken over Turkije) Koerdistan als hun grondgebied waar ze opnieuw willen wonen, andere willen in Armenië blijven. Ze genieten daar immers voldoende vrijheid en zijn nu toch ingeburgerd. O.a. wordt aangehaald dat het kerkhof, dat een belangrijke religieuze en sociale rol speelt, niet achtergelaten kan worden. Het pro-Koerdistan antwoord is dat er nog veel meer generaties voorouders in Koerdistan begraven liggen.

Los van het informatieve gehalte van de documentaire,  is deze volgens mij ook interessant op een ander niveau. Namelijk het feit dat een jonge Koerdische vrouw haar weg naar West-Europa zoekt, filmschool volgt en vervolgens het medium van de documentaire inzet om een aspect van haar roots te exploreren en te delen met de rest van de wereld via docu-festivals en on-line toonmogelijkheden (zoals YouTube) 6. Hierdoor slaagt ze erin een heel ander publiek aan te spreken en sensibiliseren m.b.t. het bestaan en de problematiek van de Yezidi. Ook draagt ze bij aan de Koerdische eenheid, door de  Yezidische Koerd-zijn als uitgangspunt te nemen.

Ik kijk in elk geval uit naar meer werk van mevouw Binevsa!

  1. Cinemamed, 2006. Geraadpleegd op 20 december 2008 op  http://www.cinemamed.be/archives/Programme06/In%20het%20kort/inhetkort.html.
  2. www.kurdishinstitute.be
  3. De Ley, H., 2001. De Koerdische Yezidi’s. Centrum voor Islam in Europa. Geraapleegd op 20 december 2008 op http://www.flwi.ugent.be/cie/CIE/yezidi.htm; Van Bruinessen, M., 1998. The Kurds and Islam.  Les Annales de l’Autre Islam, No.5, pp. 13-35. Geraadpleegd op 20 december op http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/ ; http://www.yeziditruth.org.
  4. Kanttekening: binnen het Yezidisme is er een grote bekommernis met religieuze zuiverheid. In de Wikipedia entry over de Yezidis kom ik het volgende tegen: ‘Too much contact with non-Yazidis is also considered polluting. In the past, Yazidis avoided military service which would have led them to live among Muslims, and were forbidden to share such items as cups or razors with outsiders.’
    Wat doet denken dat Binevsa’s voorbeeld aan de denigrerende behandeling van de Yezidische Koerden door de moslim Koerden misschien ook in een ander licht geïnterpreteerd kan worden. Ze haalt immers aan dat als een Yezidi om water kwam vragen, haar familie dit niet uit een glas gaf, maar in hun handen goot. Maar het is dus goed mogelijk dat dit voor de Yezidi ook de voorkeur wegdroeg… Deze bemerking wil geenszins afbruik doen aan de wandaden die de Yezidi te verduren kregen en die absoluut te veroordelen zijn.
  5. De interne verdeeldheid van het al dan niet Koerd-zijn van de Yezidi komt in de documentaire van Binevsa ruim aan bod. Een van de opinies is dat alle Koerden Yezidi zijn en dat de afgedwaalden wel weer bij zinnen zullen komen. Zie hierover ook Krikorian, O., 2004. Being Yezidi. Oneworld Multimedia. Geraadpleegd op 20 december 2008 op http://www.oneworld.am/journalism/articles/yezidi.html.
  6. Watts, N.F., 2004. Institutionalizing Virtual Kurdistan West. In ‘Boundaries and Belonging’, Migdal, J. (ed.), Cambridge: University Press; www.institutkurde.org.

yezidi

van Bruinessen, M., 1989. The ethnic identity of the Kurds, in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, pp. 613-21. Geraadpleegd op 15 december 2008 op http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications.

Prof. M. van Bruinessen

Prof. M. van Bruinessen

Op 3 december 2008 gaf Prof. Martin van Bruinessen in het kader van een lezingenreeks  “Turkish and Kurdish nationalisms and politcal islam in Turkey” (georganiseerd door MENARG in Gent) een gastlezing met als onderwerp de strijd over de etnische identiteit van de Turkse Koerden. Hij gebruikte daarin de gevleugelde woorden ‘scratch a Turk’ om aan te geven dat de meerderheid van de Turken onder hun Turkse ‘bovenlaag’ eigenlijk wel ergens een etnisch andere (Armeense, Koerdische…) grootouder of overgrootouder heeft.

Nu blijkt het krabben van Koerden minstens even interessant! De meesten Koerden hebben wel het gevoel tot een aparte etnische groep te behoren, maar waar de grenzen van deze groep liggen en wat die etnische identiteit precies vormt, ligt verre van vast.

Al in 1989 wijdde prof. van Bruinessen een artikel aan de Koerdische etnische identiteit in Turkije: The Ethnic Identity of the Kurds in Turkey. In 2000 werd het in een andere context  herprint. De vraag blijft immers actueel: wie is er Koerd? We bekijken de vraag vanuit de Turkse situatie.

De brede definitie van Koerd-zijn die Martin van Bruinessen in dit artikel hanteert is de volgende: Koerden zijn alle moedertaalsprekers van (dialecten van) de Iraanse talen Koermanji of Zaza en alle Turks-taligen die zeggen af te stammen van Kurmanji of Zaza-sprekers en die zichzelf Koerden beschouwen. Maar heel wat mensen zouden met deze definitie geen genoegen kunnen nemen, omdat ze haar te eng of te breed vinden. Laat ons kijken naar welke elementen er allemaal kunnen meespelen in het Koerd-zijn in Turkije.

1.    Taal
Het spreken van Kurmanji, Zaza of aanverwante dialecten wordt door velen als een van de pijlers van het Koerd-zijn beschouwd. Toch is dit niet zo evident. Ten eerste zijn deze talen, hoewel ze beide Iraanse talen zijn, zeer verschillend en onderling niet zo maar begrijpbaar. Hoewel de meeste Zaza wel wat Kurmanji spreken, is dat omgekeerd zeker niet het geval. Wat natuurlijk communicatie problemen met zich meebrengt en bijvoorbeeld ook tot gevolg had dat de communicatie binnen de Koerdisch Nationalistische Beweging initieel in het Turks gebeurde. Een tweede probleem met de eis ‘Koerdisch’ te spreken om Koerd te kunnen zijn, is dat er heel wat afstammelingen zijn, die zich Koerd voelen, maar de taal niet machtig zijn. Denken we aan diaspora Koerden, die wel erg actief zijn voor de Koerdische zaak, maar daarom niet per se Koerdisch spreken.

2.    Religie
Religie is een ander criterium dat door verschillende groepen wordt aangegrepen om Koerden van niet-Koerden te onderscheiden, maar dat zelfs nog onduidelijker is dan het taal-criterium. De meerderheid van de Koerden zijn Sunni van de Shafi’i mezhep (rechtsschool) (de meeste Turken volgen de Hanefi mezhep; en vragen naar iemands mezhep is dan ook een voorzichtige manier om te achterhalen of hij Turk of Koerd is). De tweede grootste groep zijn Alevi moslims. De Alevi’s drinken af en toe alcohol en de man-vrouw relaties zijn wat gelijkmatiger verdeeld, wat de striktere Sunni’s niet kunnen aanvaarden. Verder zijn er ook kleine groepen Yezidi en is er een aanzienlijk aantal Shiitische moslims. Helaas weigeren veel Shafi’i Koerden, Alevi en Yezidi als Koerden te erkennen. In de jaren ‘70 slaagde te Koerdische Nationale Beweging er tijdelijk in meer samenhorigheid tussen de verschillende religieuze groepen te creëren, maar door economische en politieke ontwikkelingen is de spanning tussen vooral de Sunni’s en Alevi’s vanaf de jaren 80 weer erg gestegen en wordt religie weer als een erg belangrijk symbool van identiteit beschouwd.

3.    Koerdische stammen
De ‘wildcard’ van het Koerd-zijn wordt blijkbaar geleverd door het afstammen van een van de grote Koerdische families. Zelfs als je geen Koerdisch spreekt en je jezelf niet eens als Koerdisch beschouwt, maakt de bloedband met deze oude Koerdische stammen je sowieso Koerd voor het leven.

4.    Secondaire symbolen
Klederdracht, typische gerechten, muziek… worden ook als typisch Koerdisch beschouwd, maar blijken vaak meer regionaal bepaald dan echt Koerdisch.

We kunnen dus stellen dat er geen eenduidige etnische grens tussen Koerden en niet-Koerden bestaat, maar dat het eerder gaat over etnische (zelf-) definiëring. De geschiedenis bevestigt dit met vele verhalen van individuen en hele groepen die overstappen van ‘etnische aanhorigheid’ meestal gedreven door eigen politieke en economische motieven, maar natuurlijk gebeurde een dergelijke overstap vaak ook onder dwang…

Vanaf het ontstaan van de Turkse republiek, voerde die immers een radicale nationaliseringscampagne door1. Etnische diversiteit werd gezien als een gevaar voor de zuiverheid van de staat en de Koerden, die de grootste niet-Turkse groep op het grondgebied waren, werden (en worden) beschouwd als een groot probleem. Bij gevolg kregen de Koerden allemaal een stempel ‘Turk’ op hun voorhoofd gedrukt. Alle Koerdische-talige en culturele uitdrukkingen werden verboden en eigennamen en plaatsnamen werden ver-turkst. Om het verturkingsproces nog wat te bespoedigen werden er grootschalige verhuisacties ondernomen waarbij Koerden en andere etnische groepen zich verplicht elders moesten vestigen. Ook werd er een nieuwe, historische doctrine in het leven geroepen die uitlegde dat de Koerden eigenlijk altijd Turken waren geweest, maar dat ze door een historische ongelukje hun taal waren kwijtgeraakt…

Toch bleek dit nieuwe Turk-schap voor velen maar een fineerlaagje en vanaf de jaren ’70 komt er dan ook een grootschalige Koerdische revival op gang. Men gaat de Koerdische symbolen als klederdracht, muziek, Newroz (het Koerdische nieuwjaar) en natuurlijk de taal weer bovenhalen. Helaas worden deze ontwikkelingen sinds de militaire overname in 1980 weer krachtig de kop ingedrukt.

Tot de dag van vandaag zien we de strijd voor de erkenning van Koerdische rechten nog steeds  onverminderd doorgaan. De diaspora Koerden hebben een grote inbreng en voor velen is het zelfs: ‘Cool to be a Kurd!’. Ook de vele nieuwe wapens van de 21ste eeuw: internet, satelliettelevisie, vergrote burgerparticipatie in de politiek e.d. bewijzen hun kracht. Dus… de strijd gaat door!

1.  Romano, D., 2006. The Kurdisch Nationalist Movement, Opportunity, mobilization and identity. Cambridge: University Press; Van Bruinessen, M., 1999. The nature and uses of violence in the Kurdish conflict. Paper presented at the International colloquium “Ethnic construction and political violence”, organised by the Fondazione Giangiacomo Feltrinelli. Cortona. Geraadpleegd op 15 december 2008 op http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications.

Azady, 20 december 2007. Internet niet zo veilig voor Koerden. Geraadpleegd op 21 december 2008 op http://www.azady.nl/news.php?readmore=6331.

Een internetzoektocht met als trefwoorden: Koe/urdistan, Koe/urd en aanverwanten levert de nieuwsgierige surfer in geen tijd een massa hits op. Ongelofelijk hoeveel informatie je kan vinden over de Koerdische kwestie vanuit alle mogelijke invalshoeken.  De geschiedenis van de Koerden,  discussies over wat en waar Koerdistan precies is, over hoe Koerden samenleven met hun niet-Koerdische buren, over het recht  op onderwijs in het Koerdisch en welke Koerdische taal dat dan moet zijn (er zijn er immers verschillende), over wie er zich Koerd mag/wil noemen en wie niet… En voor wie een Koerdische taal machtig is, opent er zich een nog bredere variëteit aan websites.

Ook is er sinds een 10-tal jaar Koerdische satelliettelevisie, die ook online bekeken kan worden. Deze zenders brengen een breed aanbod aan voornamelijk Koerdisch gesproken programma’s met zowel nieuws en cultuur als entertainment.  Roj tv (www.roj.tv), die trouwens vanuit Denderleeuw uitzendt, is een van de bekendste. Deze zender is eigenlijk de opvolger (of eerder de nieuwe naam) van het Medya tv, waarvan de Franse overheid in 2004 de licentie introk met als reden vermeende links met de PKK 1. Medya tv zou zelf al een opvolger zijn van Med tv dat in 1999 haar Britse licentie om dezelfde reden verloor. Toch was de beslissing tot herroepen van de licentie volgens de omroep politiek gekleurd: de verkiezingen kwamen eraan in Turkije en de omroep zegt dat Koerdische zenders overal ter wereld werden geboycot. Andere Koerdische televisiestations zijn bijvoorbeeld: Kurdsat-tv (www.kurdsat.tv) en Kurdistan-tv (www.kurdistan.tv), die zenden uit vanuit hun eigen grondgebied in Iraaks Koerdistan. Mezopotamya-tv (www.metv.dk ) zendt op haar beurt uit vanuit Denemarken.

Documentaires en reportages over de Koerdische problematiek krijgen via het internet ook een nieuw en veel breder publiek. Zo zou het Flash filmpje over de genocide in Halabja in 1988 (www.halabja.org) al door meer dan 300 000 mensen bekeken zijn! De website van Brave New Films (www.bravenewfilms.org) is ook een geweldige site voor dit type audio-visuele bronnen.

Maar het internet biedt veel meer dan enkel informatie, het is ook de ideale tool voor het uitbouwen van netwerken en vooral Koerden in diaspora blijken hierin zeer actief!

Viva Kurdistan (www.vivakurdistan.com, online sinds juli 2005) bijvoorbeeld is een grote online gemeenschap voor Koerden en vrienden van Koerden. Ze gebruiken de slogan: “one people, one nation, one struggle” en bieden je gratis een eigen profiel pagina, gastenboek, fotoalbums, blog en mailsysteem (à la Facebook) om zo Koerden van over de hele wereld te ontmoeten.

Een ander voorbeeld is www.azady.nl . Het is een Nederlandse website voor Koerden en sympathisanten die op luchtige wijze in het Nederlands info en entertainment voor Koerden brengt. Je kan lid worden van de site en dan commentaar geven op de geposte artikels en reacties van andere leden.

www.kurd4all.nl is een Nederlands-Koerdische jongeren- en studentenorganisatie. Ze willen: “het maximale halen uit de Koerdische jongeren in Nederland en voor een goed imago van de Koerden zorgen.” Enerzijds bieden ze een informatieve website, maar ze organiseren ook activiteiten, zoals lezingen, debatten, bezinningsweekends. www.kurdstudent.com is eenzelfde type site uit Zweden  (waar de diaspora Koerden trouwens bijzonder actief zijn).

Blogs, zoals degene die u nu leest, zijn er ook volop. Roj Bash (Good Morning; http://northerniraq.info) is zo een groepsblog die informatie over Koerdistan geeft. Over de schrijvers geven ze volgende mee: “Roj Bash writers are not necessary Kurd by ethnic but by heart.”

Ook heel interessant is m.i. Aka Kurdistan (www.akakurdistan.com). Dit is de online opvolger van het boek en de tentoonstelling Kurdistan, In the Shadow of History van Susan Meiselas. Bedoeling is een collectief, Koerdisch geheugen op te bouwen en culturele uitwisseling mogelijk te maken aan de hand van foto’s, kaarten en verhalen. “Images and recollections serve as testimony to the long and suppressed history of the Kurds.”

Wat me specifiek opvalt bij de diaspora jongereninitiatieven, waarvan de community’s en blogs een duidelijk voorbeeld zijn, is dat de focus veel meer op Koerdische eenheid ligt. Ze lijken zich niet bezig te houden met onderlinge Koerdische verdeeldheid veroorzaakt door verschillen in taal, religie of nationaliteit.  Ze profileren zich bewust als Koerd, zonder meer. Deze eensgezindheid vormt m.i. een welkome en productieve afwisseling van de vele, energievretende onderlinge disputen binnen de Koerdische gemeenschap. De interne onenigheid wordt immers ook vaak aangegrepen om de Koerdische eisen onder de mat te schuiven. Misschien zal deze meer eensgezinde generatie diaspora Koerden erin slagen om tot echte oplossingen te komen. De drijvende kracht voor de Koerdische strijd lijkt momenteel sowieso zeer sterk bij hen te liggen 2.

Helaas blijken deze nieuwe, schijnbaar onschuldige netwerkkanalen niet zonder gevaar… In het artikel Internet niet zo veilig voor Koerden wordt het verhaal verteld van 2 personen die door de Turkse overheid zijn opgepakt voor pro-Koerdische uitlatingen op het internet 3. Een pro-Koerdische Turkse activiste had op haar Facebook-account foto’s met de Koerdische vlag en een kaart van Koerdistan gepost. Een 17-jarige Koerdische jongen verspreidde filmpjes van Koerdische demonstraties via You Tube. De Turkse overheid houdt het internet blijkbaar goed in de gaten en heeft zelfs besloten om een comité op te richten voor “internetmisdaden”.

We kunnen dus concluderen dat de 21ste eeuw heel wat technologische innovaties biedt die zeer goed kunnen ingezet worden in de strijd voor meer Koerdische rechten. Anderzijds blijken deze ontwikkelingen ook de tegenstand niet te zijn ontgaan en blijft voorzichtigheid en het zoeken naar nieuwe wegen noodzakelijk als de Koerden bij hun eisen willen blijven.

1 Radiovisie, 4 maart 2004. Koerdische Medya TV uit de ether gehaald. Geraadpleegd op 21 december 2008 op www.radiovisie.eu/int/nieuws.rvsp?art=00060007; Wereldjournalisten, 23 mei 2007. Koerden in Nederland. Geraadpleegd op 21 december 2008 op www.wereldjournalisten.nl/factsheet/2007/05/23/factsheet_koerden_in_nederland; Hickerson, A.A., 2003. Identity via Satellite: a case study of the Kurdish satellite television station Medya TV. Brussels: Kurdish Institute.

2 Van Bruinessen, M., 2000. Transnational aspects of the Kurdish question. Florence: European University Institute. Geraadpleegd op 21 december 2008 op http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications.

3 Azady, 20 december 2007. Internet niet zo veilig voor Koerden. Geraadpleegd op 21 december 2008 op http://www.azady.nl/news.php?readmore=6331; Romano, 2006. The Kurdisch Nationalist Movement, Opportunity, mobilization and identity. Cambridge: University Press.